به نام یکتای بی همتا

 

جزوه آرایه های ادبیات فارسی اول دبیرستان

 

1.تشبیه:ادعای شباهت میان دو چیز یعنی مانند کردن چیزی به چیز دیگر.

هر تشبیه چهار رکن دارد که عبارتند از:

1.مشبه:چیزی یا کسی که قصد مانند کردن آن را داریم.

2.مشبه به:چیزی یا کسی که مشبه را به آن مانند می کنیم.

3.ادات تشبیه :واژه ای است که نشان دهنده پیوند شباهت است. کلماتی مانند:(به سان/به رنگ/چو/همچو/چون/گویی/به صورت/به شیوه/ گفتی/مثل و.....)

نکته 1: گاهی پسوند (( وار)) به عنوان ادات تشبیه  به کار می رود مانند صدف وار = مانند صدف گاهی هم فعل ( ماند و

گفتی) به عنوان ادات تشبیه به کار می روند. مانند: عالم بی عمل به چه ماند ؟به زنبور بی عسل.یعنی عالم بی عمل مانند

زنبور بی عسل است.

4.وجه شبه:ویژگی مشترک میان مشبه و مشبه به را می گویند. مشبه به ، باید آن  ویژگی را به حد کمال داشته باشد یا به داشتن آن معروف باشد.

چو  غنچه گرچه فروبستگی است کار جهان  // تو همچو باد بهاری گره گشا   می باش

 3       2                4               1            1    3       2        4

نکته2: چو و چون در صورتی ادات تشبیه محسوب می شوند که به معنی (مثل و مانند) به کار روند.

نکته 3: از میان ارکان تشبیه فقط ارکان فرعی( ادات و وجه شبه ) حذف می شوند.

من اینجا چون نگهبانم تو چون گنج

در مصراع بالا من(مشبه ) / چون(ادات)/نگهبان(مشبه به) است اما وجه شبه حذف است.تو(مشبه) /چون(ادات)/گنج(مشبه به) و وجه شبه محذوف است.

مثال دیگر: که نی ام کوهم ز صبر و حلم و داد

در این مصراع ارکان تشبیه عبارتند از"م" در کوهم (مشبه) است /کوه(مشبه به ) و صبر وحلم و داد(وجه شبه) اما ادات تشبیه حذف است.

توجه: برای این که ارکان تشبیه را به راحتی پیدا کنیم مصراعها را بر اساس ارکان دستوری مرتب می کنیم

یعنی نهاد در اول جمله  قرا ر می گیرد و فعل در پایان جمله و سایر اجزا هم در بین نهاد و فعل با حفظ نظم و ترتیب قرا ر می گیرند.

اگر مصراع بالا را به ترتیب ارکان منظم کنیم به این صورت در می آید: من کاه نیستم من از جهت صبر و حلم و داد مانند کوه هستم..

نکته4: گاهی نظم ارکان تشبیه در شعر یا نثر به هم می خورد یعنی در برخی ادات تشبیه اول قرار می گیرد یا مشبه به در آغاز قرار می گیرد و مشبه بعد از آن. برای درک بهتر این مطلب به مثال ( چو غنچه گر چه فرو بستگی است کار جهان) مراجعه کنید.

2.استعاره: 

در استعاره دو چیز را به هم تشبیه می کنند آن گاه (مشبه) را حذف و ( مشبه به ) را به جای آن به کار می برند.

 

عمرو مانند کوه آهنین به میدان جنگ آمد . در این مثال عمرو ( مشبه) است که به کوه آهنین تشبیه شده است اما

 

در بیت زیر مشبه( عمرو) حذف شده است و مشبه به ( کوه آهنین) در جایش قرار گرفته است. بنابراین در بیت زیر

 

کوه آهنین استعاره از عمرو است : چو آن آهنین کوه آمد به دشت

 

غمی بود رستم بیازید چنگ    گرفت آن بر و یال جنگی پلنگ : در این بیت پلنگ استعاره از سهراب پهلوان است

 

توجه: به استعاره ای که ( مشبه به ) است و ( مشبه) در آن حذف می شود   استعاره مصرحه می گویند.

 

نکته: گاهی در استعاره ( مشبه) جای (مشبه به) قرار می گیرد یعنی مشبه به حذف می شود و مشبه باقی می ماند

 

علاوه بر این یکی از نشانه های مشبه به  هم در جمله باقی می ماند به این نوع استعاره ، مکنیه می گویند.

 

مانند: باد چنگ می انداخت می خواست زمین را از جا بکند.

 

در این مثال با دقت در می یابیم که باد چنگ ندارد و نمی تواند با دست زمین را از جا بکند اما نویسنده باد را به

 

انسانی تشبیه کرده است و آن گاه چنگ (دست) را که از اندام آن موجود زنده است در جمله آورده است . موجود

 

زنده که مشبه به است از جمله حذف شده و باد وچنگ در جمله باقی مانده اند.

 

نکته : آ رایه تشخیص از همین نوع استعاره است یعنی در آرایه تشخیص (مشبه) باقی می ماند و (مشبه به) حذف

 

می شود و نشانه های مشبه به در جمله می ماند.

 

نکته: هرگاه به غیر انسان حالات و رفتار انسان را نسبت بدهیم آرایه تشخیص به وجود می آید.

 

نکته: به آرایه تشخیص استعاره هم می گویند.

 

نکته: هر گاه نشانه های (مشبه به) به وسیله کسره به (مشبه) پیوند داده شوند اضافه استعاری به وجود می

 

آید: دست خرد ، دیده عقل، دست اجل، پای اوهام.

 

توجه : در اضافه استعاری هرگاه (مشبه به) محذوف انسان باشد آ رایه تشخیص شکل می گیرد یعنی به این نوع

 

اضافه استعاری (تشخیص) نیز می گویند.

 

3.مراعات نظیر ( تناسب ) : اگر گوینده در کلام خویش مجموعه ای از کلمات را بیاورد که به نوعی با هم تناسب و ارتباط داشته باشند ، آن را مراعات نظیر گویند .

نکته : تناسب میان کلمات می تواند از نظر جنس ، نوع ، مکان ، زمان ، همراهی و … باشد .

نکته : بیشترین کاربرد مراعات نظیر در شعر است اما گاهی در نثر هم دیده می شود .

مثال :     رود شــاخ گـل در بر نیلوفر              بـرقصــد به صـد نـاز گلنـار ها

( شاخ ، گل ، نیلوفر و گلنار ــــ مراعات نظیر )

نکته : آرایه های مراعات نظیر ممکن است بین دو کلمه یا بیشتر اتفاق بیفتد .

4.تضاد ( طباق ) :

آوردن دو کلمه ی متضاد در سخن به گونه ای که سبب زیبایی کلام گردد .

نکته : تضاد هم در شعر و هم در نثر بکار می رود .

مثال :    صبح امید که بد معتکف پرده ی غیب               گو بـرون آی که کـار شب تار آخر شد

نکته : فعل ها نیز می توانند آرایه تضاد را به وجود آورند .

مثال : پروردگارا ! از خصلت طمع که دنائت آورد و آبرو ببرد … .

5.سجع : آوردن کلماتی در پایان جمله های نثر که در وزن یا حرف یا حرف آخر یا هر دو ( وزن و حرف آخر ) با هم یکسان باشد .

نکته ۱ : سجع در کلامی دیده می شود که حداقل دو جمله باشد یا دو قسمت باشد .

نکته ۲ : سجع باعث آهنگین شدن نثر می شود به گونه ای که دو یا چند جمله را هماهنگ سازد .

نکته ۳ : سجع در نثر حکم فافیه در شعر را دارد .

مثال : الهی اگر بهشت چون چشم و چراغ است بــی دیــدار تــو درد و داغ اســت

توجه : به نثر مسجع ، نثر آهنگین نیز می گویند .

 

 

 

 

                                                                برکام باشید عزیزان . مو سو ی

 

 

 



تاريخ : دوشنبه شانزدهم مرداد 1391 | 12:18 | نویسنده : masiha |